Portret Psychologiczny Sentr'ego- czyli kilka słów o dysocjacyjnym zaburzeniu osobowości

 

Cześć i czołem, kochani!
Tego na tym blogu jeszcze nie było, ale miałem już do czynienia z portretami psychologicznymi – wcześniej na blogu fundacji The Presja. Tak więc, jeżeli jesteście zainteresowani wcześniejszymi analizami, serdecznie zapraszam do wpisania w Google frazy „Portret psychologiczny The Presja”. Wiem, mógłbym dać link, ale… lepiej dać wędkę niż rybę.

Zastanawiacie się pewnie, o czym będzie dzisiejszy artykuł. Otóż zajmiemy się portretem psychologicznym z naciskiem na dysocjacyjne zaburzenie osobowości. Komu się przyjrzymy? W 2025 roku (tak, jeszcze w tym!) wyszedł film Thunderbolts. Opowiada on o grupie antybohaterów, którzy muszą zmierzyć się z zagrożeniem, jakim okazuje się projekt Sentry. Jednym z bohaterów filmu jest właśnie uczestnik tego projektu — Robert Reynolds.

Na początku tego artykułu warto jednak zadać sobie kilka pytań, które rozważymy w dalszej części:

1. Czym jest i jakie ma kryteria diagnostyczne dysocjacyjne zaburzenie osobowości?

2. Jaka jest historia Sentry’ego w filmie Thunderbolts?

3. Jak można porównać kryteria diagnostyczne z tą postacią?

Życzę miłej lektury i zapraszam do czytania! ❤️

---

Dysocjacyjne zaburzenie osobowości — czym jest?

Dysocjacyjne zaburzenie osobowości po raz pierwszy wyodrębniono w 1980 roku jako jednostkę chorobową w klasyfikacji DSM. Do 1994 roku ICD-10, jak i wcześniejsze edycje DSM, określały je mianem osobowości mnogiej. W 1994 przemianowano tę jednostkę na dysocjacyjne zaburzenie tożsamości.

Zanim przejdziemy do dokładnej etiologii zaburzenia, warto wspomnieć o jego częstości.
Wśród kobiet przebadanych w Turcji częstość DID wynosiła 1,1%, natomiast w Winnipeg (południowo-środkowa Kanada) — 1,3%. Wynika z tego, że DID nie jest rzadkim zaburzeniem; przeciwnie — może występować równie często jak schizofrenia.

Rozpoznanie to dominowało wśród kobiet zażywających narkotyki lub będących w konflikcie z prawem. Współwystępowało również u pacjentów, u których stwierdzono PTSD. Ponadto zaburzenie to często pojawia się u osób z zaburzeniami psychosomatycznymi, zaburzeniami osobowości (szczególnie typu borderline), zaburzeniami somatyzacyjnymi, depresją, zaburzeniem stresowym pourazowym oraz u osób z wywiadem prób samobójczych, doświadczeniem molestowania seksualnego lub zaniedbań fizycznych i emocjonalnych w dzieciństwie.

Ale o czym my w ogóle mówimy? Czym jest ta cała dysocjacja?

DID najczęściej kojarzy się z nietypowymi dla danej osoby zachowaniami. Bliscy pacjentów zmagających się z tym zaburzeniem opisują ich zachowanie jako niecodzienne, zupełnie niepasujące do tej osoby. Często mają wrażenie, jakby rozmawiali z kimś innym. Na co dzień spokojni pacjenci (tak jak np. Sentry) mogą stać się pobudzeni i agresywni (tak jak np. Void). Może być również odwrotnie. Zaburzenie to dotyczy nie tylko zachowania, ale także sposobu myślenia.

Osoby zdrowe posiadają zwykle jedną spójną osobowość. Wiedzą, kim są i jakie mają doświadczenia. U pacjentów z dysocjacyjnym zaburzeniem osobowości sytuacja jest bardziej skomplikowana. Może się zdarzyć, że pacjent na jednej wizycie identyfikuje się jako ktoś zupełnie inny niż poprzednio. Z tego powodu chorzy często mają trudności z zapamiętywaniem i odtwarzaniem faktów z własnego życia.

Przykład z filmu Thunderbolts:

– Dałeś czadu tam w środku – mówi były „Kapitan Ameryka”.
– Dzięki, Walker. Czekaj… w środku czego? Kurczę, był jakiś wybuch? Sorry. Mam jakieś takie małe zaćmienie.
– Czekaj, ty tak na serio? – pyta Red Guardian.
– Wszystko dobrze? – dopytuje Yelena.
– Spoko. W porządku – przytakuje Sentry.

Dlaczego w jednej osobie może istnieć kilka „ja”?

Dysocjacyjne zaburzenie tożsamości polega na wytworzeniu co najmniej jednej dodatkowej osobowości, która okresowo przejmuje kontrolę nad zachowaniem człowieka. Poszczególne osobowości mogą być nieświadome swojej koegzystencji i nie mieć dostępu do wspólnych wspomnień.

Przyczyny tego zaburzenia wciąż są badane. Najczęściej jednak osobowość mnoga jest wynikiem traumatycznych doświadczeń oraz podatności genetycznej. Trudne wydarzenia, takie jak wypadek, utrata bliskiej osoby czy atak na tle seksualnym, mogą prowadzić do odcięcia emocjonalnego od traum i – w konsekwencji – do rozszczepienia osobowości. Nie u wszystkich, którzy doświadczyli traumy, rozwinie się DID, ponieważ ogromne znaczenie ma podatność genetyczna i indywidualne sposoby radzenia sobie z bólem psychicznym.

Kryteria diagnostyczne DID (wg DSM-5)

A — zakłócenia tożsamości charakteryzujące się dwoma lub więcej odrębnymi stanami osobowości. Zakłóceniu towarzyszy nieciągłość poczucia siebie i woli, zmiany w emocjach, zachowaniu, świadomości, pamięci i percepcji.
B — powtarzające się luki w pamięci dotyczące codziennych zdarzeń lub traum.
C — objawy powodują istotne cierpienie lub pogorszenie funkcjonowania.
D — zaburzenie nie wynika z praktyk kulturowych lub religijnych.
E — objawy nie są skutkiem działania substancji ani choroby somatycznej.

Przykładowa rozmowa diagnostyczna

Psychiatra: Robert, czy mógłbyś mi opisać, jak postrzegasz siebie? Czy masz czasem wrażenie, że są w tobie różne części, które myślą lub czują inaczej niż ty?
Sentry (Bob): Czasem… tak. Kiedy jestem sobą — czuję światło, spokój, siłę. Ale jest też on. Void. Czasem mówi do mnie. Czasem to on działa, a ja tylko obserwuję.
Psychiatra: Czy pamiętasz, co się dzieje, gdy on działa?
Sentry: Nie zawsze. Czasem budzę się i widzę zniszczenie… A ja przecież przysięgałem, że nie zrobię krzywdy nikomu.
Psychiatra: Czy możesz kontrolować, kiedy pojawia się Void?
Sentry: Nie. To jak cień — rośnie, gdy tylko próbuję użyć mocy.
Psychiatra: Czy boisz się utraty kontroli?
Sentry: Nie o siebie, doktorze. Boję się o wszystkich innych, kiedy to się stanie.

Diagnoza i leczenie

Diagnostyka DID wymaga konsultacji u doświadczonego psychiatry. Obejmuje wywiad kliniczny, obserwację oraz testy psychologiczne, takie jak SCID-5 czy MMPI-2.

Leczenie opiera się głównie na psychoterapii, często w nurcie poznawczo-behawioralnym, która pomaga pacjentom rozpoznawać emocje, integrować różne części tożsamości i redukować lęk. Często wspomaga się ją farmakoterapią, głównie lekami przeciwdepresyjnymi (SSRI, NSRI) lub przeciwpsychotycznymi.

Robert Reynolds – filmowy Sentry

W filmie Thunderbolts zespół Val zostaje wysłany do tajnej placówki O.X.E., zaangażowanej w projekt Sentry. Podczas misji bohaterowie przypadkowo uwalniają Boba, który był uśpiony.
Z czasem okazuje się, że Bob ma trudności z kontrolowaniem swoich mocy z powodu alter ego – Void, który staje się zagrożeniem dla niego i otoczenia. Thunderbolts stają do walki z Voidem, co wymaga od nich współpracy, zaufania i emocjonalnego zaangażowania. Ostatecznie udaje się pokonać Voida, a Bob ponownie staje się Sentrym.

---

Porównanie z kryteriami DID

Kryterium DSM-5	Treść	Ocena dla Sentry’ego (Thunderbolts)
A. Zakłócenie tożsamości	Dwa lub więcej odrębnych stanów osobowości.	Częściowo spełnione. Bob ma odrębne alter ego – Void.
B. Amnezja	Luki pamięciowe dotyczące wydarzeń.	Częściowo spełnione. Film sugeruje epizody utraty pamięci.
C. Dystres	Objawy zakłócają funkcjonowanie.	Spełnione. Void wywołuje chaos i cierpienie.
D. Brak kulturowego tła	Nie wynika z rytuałów.	Spełnione. To wynik eksperymentu, nie praktyki religijnej.
E. Brak wpływu substancji	Objawy niezależne od substancji.	Niespełnione. Serum mogło wpłynąć na rozwój zaburzenia.

---

Wniosek:
Postać Sentry’ego (Bob/Void) częściowo spełnia kryteria DID, zwłaszcza w zakresie rozszczepienia tożsamości i dystresu. Jednak rola serum jako czynnika biologicznego sprawia, że trudno mówić o „czystym” przypadku DID w sensie klinicznym.

Jak żyć z DID?

Codzienne funkcjonowanie z dysocjacyjnym zaburzeniem osobowości może być trudne — wiąże się z lukami pamięci, poczuciem rozdwojenia i zniekształconą percepcją rzeczywistości.
Jednak liczne przypadki pokazują, że przy pomocy specjalistów — psychologów i psychiatrów — można z tym żyć, odzyskując kontrolę i poczucie tożsamości.